Lừa đảo qua mạng là gì?
Lừa đảo qua mạng (hay lừa đảo trực tuyến) là hành vi sử dụng không gian mạng để lừa gạt, thao túng hoặc mạo danh nhằm chiếm đoạt tiền, thông tin cá nhân, thông tin đăng nhập hoặc quyền truy cập tài khoản của người khác.
Các thủ đoạn lừa đảo trực tuyến có thể xuất hiện qua cuộc gọi, SMS, email, mạng xã hội, website, mã QR hoặc ứng dụng. Tại Việt Nam, các cảnh báo gần đây tập trung vào giả danh cơ quan chức năng, Deepfake/DeepVoice, tuyển dụng, mua bán trực tuyến, cùng các đường link, mã QR hoặc ứng dụng độc hại.
Bài viết tổng hợp các thủ đoạn lừa đảo trực tuyến phổ biến, dấu hiệu nhận diện và biện pháp phòng ngừa nhằm giúp người dùng chủ động bảo vệ an toàn tài chính và thông tin cá nhân.
Các hình thức lừa đảo trực tuyến phổ biến
1. Lừa đảo tuyển dụng và việc làm online
Các tin tuyển dụng với nội dung như “việc nhẹ lương cao”, “làm việc tại nhà”, “cộng tác viên online” hoặc hứa hẹn thu nhập hấp dẫn có thể được sử dụng để dẫn dụ người tìm việc.
Kẻ lừa đảo có thể bắt đầu bằng một công việc đơn giản để tạo lòng tin. Sau đó, họ yêu cầu nạn nhân nộp phí tham gia, chuyển tiền để mở khóa nhiệm vụ, nạp tiền để nhận hoa hồng, cung cấp thông tin tài khoản ngân hàng hoặc cài ứng dụng/truy cập website không rõ nguồn gốc.
Kiểm tra thông tin doanh nghiệp trước khi ứng tuyển; không trả phí để được nhận một công việc đáng ngờ; không chuyển tiền chỉ để “mở khóa” hoặc nhận hoa hồng; không cung cấp mật khẩu, OTP hoặc thông tin ngân hàng cho người tuyển dụng qua kênh không chính thức.
2. Lừa đảo trúng thưởng và quà tặng
Một hình thức lừa đảo trực tuyến khác là thông báo trúng thưởng một món quà, tiền mặt hoặc ưu đãi đặc biệt.
Kẻ lừa đảo thường yêu cầu bạn trả một khoản phí trước để nhận thưởng, cung cấp thông tin cá nhân hoặc truy cập một đường link để “xác nhận”. Hãy đặc biệt cẩn thận nếu bạn không tham gia chương trình nào nhưng bất ngờ nhận được thông báo trúng thưởng.
Dấu hiệu cảnh báo gồm phải chuyển tiền trước để nhận quà, phải cung cấp thông tin ngân hàng hoặc OTP, đường link không thuộc tên miền chính thức, hoặc người gửi gây áp lực yêu cầu bạn xác nhận ngay.
Đọc thêm: Kẻ lừa đảo lấy được thông tin của bạn như thế nào và cách bảo vệ
3. Lừa đảo giả danh cơ quan chức năng
Đây là một trong những nhóm thủ đoạn thường xuyên được cơ quan chức năng cảnh báo. Kẻ lừa đảo có thể giả danh công an, tòa án hoặc viện kiểm sát, ngân hàng, bệnh viện, trường học, cơ quan bảo hiểm, điện lực, nhà mạng hoặc các tổ chức và doanh nghiệp khác.
Chúng giả danh công an gọi điện “hỗ trợ kích hoạt hoặc cập nhật tài khoản định danh điện tử VNeID”, sau đó gửi đường link cài ứng dụng giả mạo để chiếm quyền điều khiển điện thoại.
Hoặc chúng thông báo rằng bạn đang vi phạm pháp luật, có khoản nợ, cần cập nhật thông tin hoặc cần “xác minh tài khoản”. Sau đó, nạn nhân được yêu cầu cung cấp thông tin cá nhân, mật khẩu, OTP hoặc chuyển tiền.
Cẩn thận với tin nhắn “phạt nguội”. Một biến thể là giả danh cơ quan chức năng để gửi thông báo kèm đường link. Không cung cấp mật khẩu, OTP, thông tin thẻ hoặc chuyển tiền theo yêu cầu từ tin nhắn, cuộc gọi và đường link không xác định. Hãy nhớ: Không nên cung cấp OTP, mật khẩu hoặc chuyển tiền chỉ vì người gọi tự nhận mình là cơ quan chức năng.
4. Lừa đảo tình cảm và thao túng tâm lý
Trong các vụ lừa đảo tình cảm, kẻ lừa đảo có thể xây dựng mối quan hệ với nạn nhân qua mạng xã hội hoặc ứng dụng hẹn hò.
Sau khi tạo dựng lòng tin, chúng có thể đưa ra các lý do để yêu cầu tiền, chẳng hạn như gặp vấn đề tài chính, cần tiền cho một tình huống khẩn cấp, muốn đầu tư hoặc kinh doanh cùng nhau, hoặc cần hỗ trợ chi phí đi lại hay y tế.
Một dấu hiệu đáng chú ý là mối quan hệ phát triển rất nhanh nhưng người kia liên tục tìm lý do để tránh gặp mặt hoặc xác minh danh tính ngoài đời. Không nên chuyển tiền chỉ dựa trên mối quan hệ được hình thành trực tuyến.
Đọc thêm: Lừa đảo hẹn hò trực tuyến và cách phòng tránh
5. Lừa đảo bằng Deepfake và DeepVoice
AI đang khiến một số hình thức lừa đảo qua mạng trở nên thuyết phục hơn. Kẻ lừa đảo có thể sử dụng Deepfake hoặc DeepVoice để tạo hình ảnh, video hoặc giọng nói giống người thật. Hình thức này thường bắt đầu từ một tài khoản Facebook hoặc Zalo bị chiếm quyền (hack) nhắn tin hỏi mượn tiền, sau đó là một cuộc gọi video ngắn và mờ để "chứng minh" danh tính. Tuy nhiên, giọng nói hoặc hình ảnh giống người quen không đủ để xác minh danh tính.
Khi nhận được yêu cầu bất thường: không chuyển tiền ngay; gọi lại cho người đó bằng số điện thoại bạn đã lưu trước đây; sử dụng một kênh liên lạc khác để xác minh; đặt một câu hỏi mà chỉ người thật mới biết câu trả lời.
Đọc thêm: Lừa đảo Deepfake và cách bảo vệ bản thân
6. Lừa đảo combo du lịch giá rẻ
Các chương trình du lịch có giá thấp bất thường có thể được sử dụng để dụ người dùng chuyển tiền đặt cọc.
Kẻ lừa đảo có thể sử dụng hình ảnh khách sạn, vé máy bay hoặc địa điểm du lịch thật để tạo một quảng cáo trông đáng tin cậy. Sau khi người dùng chuyển tiền, website hoặc tài khoản mạng xã hội có thể biến mất.
Trước khi đặt dịch vụ, kiểm tra website chính thức của đơn vị cung cấp; kiểm tra thông tin doanh nghiệp; không chuyển tiền chỉ vì một ưu đãi có thời hạn rất ngắn; xác minh tài khoản nhận tiền; cẩn thận với mức giá thấp bất thường.
7. Lừa đảo hỗ trợ kỹ thuật và ứng dụng điều khiển từ xa
Một số kẻ lừa đảo giả danh nhân viên kỹ thuật hoặc bộ phận hỗ trợ để thông báo rằng thiết bị của bạn đang gặp sự cố.
Sau đó, chúng yêu cầu bạn cài ứng dụng hỗ trợ từ xa, cho phép điều khiển máy tính hoặc điện thoại, cung cấp mật khẩu hoặc truy cập một website để “sửa lỗi”.
Không cài ứng dụng hoặc cấp quyền điều khiển từ xa chỉ vì một người lạ yêu cầu qua điện thoại, email hoặc tin nhắn.
8. Lừa đảo trên mạng xã hội
Mạng xã hội là một kênh phổ biến để phát tán các đường link giả, tài khoản giả và các chương trình khuyến mãi giả. Một tài khoản có thể giả danh bạn bè hoặc người thân, người nổi tiếng, thương hiệu, người bán hàng hoặc nhà tuyển dụng trên các nền tảng mạng xã hội như Facebook, Instagram, Zalo và TikTok.
Các bài đăng hoặc tin nhắn thường tạo cảm giác tò mò, khẩn cấp hoặc hấp dẫn để khiến người dùng nhấp vào đường link. Nếu một tài khoản bất ngờ yêu cầu bạn chuyển tiền hoặc cung cấp thông tin nhạy cảm, hãy xác minh qua một kênh khác trước khi thực hiện.
Đọc thêm: Quy tắc an toàn trên Internet
Đọc thêm: Lừa đảo trên Instagram: Cách bảo vệ an toàn trên Instagram
9. Lừa đảo qua cuộc gọi
Lừa đảo qua cuộc gọi thường dựa vào việc giả danh một tổ chức hoặc tạo cảm giác khẩn cấp.
Người gọi có thể nói rằng tài khoản của bạn đang có giao dịch bất thường, bạn đang có khoản nợ, cần xác minh danh tính, đang vi phạm một quy định hoặc cần chuyển tiền để “bảo vệ” tài khoản.
Không nên cung cấp thông tin nhạy cảm hoặc chuyển tiền chỉ dựa trên một cuộc gọi đến. Nếu nghi ngờ, hãy kết thúc cuộc gọi và chủ động liên hệ tổ chức đó bằng số điện thoại được công bố trên website chính thức.
10. Lừa đảo qua SMS và ứng dụng nhắn tin
Lừa đảo qua SMS thường chứa đường link dẫn đến website giả mạo. Tin nhắn có thể giả danh ngân hàng, đơn vị giao hàng, nhà mạng, cơ quan chức năng hoặc website thương mại điện tử.
Ví dụ, tin nhắn có thể thông báo rằng bạn cần cập nhật thông tin, thanh toán phí hoặc xác nhận giao hàng.
Tin nhắn giả mạo có thể hiển thị đúng tên ngân hàng (SMS brandname) và nằm chung luồng với tin nhắn thật, vì vậy tên người gửi không đủ để xác minh. Không nhấp vào đường link trong tin nhắn yêu cầu đăng nhập hoặc cung cấp OTP; hãy mở ứng dụng ngân hàng hoặc gọi tổng đài chính thức để kiểm tra.
Đọc thêm: Cách nhận biết và xử lý tin nhắn lừa đảo
11. Lừa đảo mua sắm trực tuyến và website giả mạo
Các website giả mạo có thể sao chép logo, hình ảnh và thiết kế của thương hiệu thật.
Dấu hiệu cần chú ý gồm giá sản phẩm thấp bất thường, tên miền gần giống nhưng không chính xác, chỉ chấp nhận phương thức thanh toán khó hoàn tiền, yêu cầu chuyển khoản ngay, nội dung website có nhiều lỗi hoặc thông tin không đầy đủ, hoặc tài khoản mạng xã hội mới tạo nhưng quảng cáo sản phẩm với mức giá hấp dẫn.
Cách nhận biết các website giả mạo
Để tránh lừa đảo trên trang web, hãy chú ý một số dấu hiệu cảnh báo sau:
- Kiểm tra kỹ tên miền: Kẻ lừa đảo thường tạo các website giả mạo có tên gần giống các thương hiệu nổi tiếng (như đổi một chữ cái hoặc thêm bớt từ). Bạn có thể tra cứu thêm thông tin về tên miền nếu nghi ngờ bằng công cụ Tín Nhiệm Mạng.
- Nhìn vào thanh địa chỉ (URL): Website yêu cầu nhập thông tin cá nhân hoặc thanh toán cần có https:// ở đầu và biểu tượng ổ khóa, cho thấy website có chứng chỉ SSL. Tuy nhiên, HTTPS chỉ là điều kiện cần, không chứng minh website là thật: kẻ lừa đảo cũng có thể dùng HTTPS. Hãy kết hợp với việc kiểm tra tên miền và các dấu hiệu bên dưới.
- Đọc kỹ nội dung website: Nếu bài viết, thông tin trên website lủng củng, đầy lỗi chính tả, hoặc thiếu các thông tin cơ bản như điều khoản sử dụng, chính sách bảo mật, đổi trả hàng... thì rất có thể đó là website lừa đảo.
- Cảnh giác với phương thức thanh toán: Hãy cẩn trọng khi được yêu cầu chuyển khoản trước vào tài khoản cá nhân, đặc biệt khi tên chủ tài khoản không trùng với tên doanh nghiệp. Nếu có thể, hãy ưu tiên thanh toán khi nhận hàng hoặc thanh toán qua sàn thương mại điện tử uy tín.
- Tham khảo đánh giá từ cộng đồng: Hãy tra cứu xem mọi người nói gì về website đó trên các nền tảng đánh giá. Nếu thấy toàn đánh giá ảo giống hệt nhau, mới tinh, hoặc hoàn toàn không có thông tin gì thì bạn nên cảnh giác.
Dấu hiệu nhận biết lừa đảo qua mạng
Dù hình thức lừa đảo thay đổi, nhiều vụ việc có chung các dấu hiệu sau:
- Tạo cảm giác khẩn cấp. Ví dụ: “Bạn phải chuyển tiền ngay”, “Tài khoản sẽ bị khóa trong 10 phút”, “Bạn cần xác minh ngay lập tức”.
- Yêu cầu thông tin nhạy cảm như mật khẩu, OTP, PIN, thông tin ngân hàng, số thẻ hoặc hình ảnh giấy tờ cá nhân.
- Yêu cầu chuyển tiền để xác minh tài khoản, nhận thưởng, mở khóa tài khoản, nhận việc, đặt cọc hoặc “bảo vệ” tài sản.
- Gửi đường link hoặc mã QR không rõ nguồn gốc.
- Tâm lý “món hời lớn”: Cẩn trọng với những ưu đãi giá rẻ bất thường, lợi nhuận quá cao, công việc quá dễ hoặc phần thưởng quá giá trị.
Đọc thêm: Phishing là gì? Cách nhận biết một cuộc tấn công trước khi quá muộn
Phải làm gì khi bị lừa đảo qua mạng?
- Dừng giao dịch: Không chuyển thêm tiền và không tiếp tục làm theo hướng dẫn của đối tượng.
- Liên hệ ngân hàng càng sớm càng tốt để yêu cầu tạm khóa tài khoản và tra soát giao dịch nếu đã chuyển tiền hoặc cung cấp thông tin ngân hàng.
- Bảo vệ các tài khoản liên quan: đổi mật khẩu, không sử dụng lại mật khẩu đó ở tài khoản khác và bật xác thực đa yếu tố nếu có. Để quản lý hàng chục mật khẩu phức tạp khác nhau một cách an toàn mà không sợ quên, bạn có thể trang bị Kaspersky Password Manager để mã hóa và bảo vệ toàn bộ thông tin đăng nhập của mình.
- Lưu lại bằng chứng: tin nhắn, email, số điện thoại, tài khoản mạng xã hội, đường link, tên miền, tài khoản nhận tiền, biên lai giao dịch và ảnh chụp màn hình.
- Báo cáo cơ quan chức năng. Khi phát hiện dấu hiệu lừa đảo hoặc đã trở thành nạn nhân, hãy thông báo cho cơ quan công an nơi gần nhất để được hướng dẫn.
- Cẩn thận với dịch vụ “lấy lại tiền”. Không chuyển thêm tiền hoặc cung cấp thông tin nhạy cảm cho những dịch vụ không được xác minh.
Cách phòng chống lừa đảo qua mạng
Cách đơn giản để xây dựng thói quen an toàn là áp dụng nguyên tắc: Dừng lại → Kiểm tra → Xác minh.
- Dừng lại: Đừng hành động ngay khi nhận được một yêu cầu bất ngờ, đặc biệt nếu yêu cầu liên quan đến tiền, mật khẩu, OTP hoặc thông tin cá nhân.
- Kiểm tra: Kiểm tra người gửi, số điện thoại, email, tên miền, URL, nội dung yêu cầu và tài khoản nhận tiền. Đừng chỉ dựa vào logo, tên thương hiệu hoặc hình ảnh để xác định một thông điệp là thật.
- Xác minh: Nếu yêu cầu liên quan đến một tổ chức hoặc người quen, hãy chủ động liên hệ bằng một kênh khác. Thay vì gọi lại số điện thoại trong tin nhắn, hãy sử dụng số điện thoại chính thức mà bạn đã biết.
Những thói quen giúp phòng tránh lừa đảo trực tuyến
- Sử dụng mật khẩu mạnh và riêng biệt cho từng tài khoản
- Bật xác thực đa yếu tố
- Cập nhật hệ điều hành và ứng dụng thường xuyên
- Không cài ứng dụng từ nguồn không rõ ràng
- Không nhấp vào đường link đáng ngờ
- Không quét mã QR không rõ nguồn gốc
- Hạn chế công khai quá nhiều thông tin cá nhân
- Kiểm tra website trước khi mua hàng hoặc nhập thông tin
- Không cung cấp OTP hoặc mật khẩu cho người khác
- Sử dụng phần mềm bảo mật đáng tin cậy.
Đọc thêm:
Kaspersky Premium giúp tăng cường bảo vệ cuộc sống số
Thói quen cẩn trọng là lớp bảo vệ quan trọng, nhưng các công cụ bảo mật có thể bổ sung thêm một lớp phòng vệ cho thiết bị và dữ liệu cá nhân.
Kaspersky Premium cung cấp các tính năng như bảo vệ chống virus theo thời gian thực, bảo vệ thông tin thanh toán, bảo vệ danh tính, VPN không giới hạn và trình quản lý mật khẩu. Sản phẩm hỗ trợ Windows, macOS, Android và iOS.
Sử dụng Kaspersky Premium ngay!
Dùng thử Kaspersky Premium miễn phí ngay!
